Αυτοτραυματισμοί στην ψηφιακή εποχή

Πώς επηρεάζουν τα ψηφιακά ερεθίσματα την ψυχική υγεία των παιδιών και των εφήβων;

Άρθρο από τη Διονυσία Κωσταγιάννη*

Τα τελευταία χρόνια, το διαδίκτυο και τα κοινωνικά δίκτυα έχουν γίνει αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας των παιδιών και των εφήβων. Η εκτεταμένη χρήση τους έχει εγείρει ερωτήματα σχετικά με τον ρόλο τους στην ψυχική υγεία των νέων και ειδικότερα στις αυτοτραυματικές συμπεριφορές. Οι μη αυτοκτονικές αυτοτραυματικές συμπεριφορές, όπως το κόψιμο, το κάψιμο ή το χτύπημα του σώματος, συνδέονται συχνά με άγχος, κατάθλιψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση, τραυματικές εμπειρίες και δυσκολία στη ρύθμιση των συναισθημάτων. Η επιστημονική έρευνα έχει στραφεί στη διερεύνηση του ρόλου της έκθεσης σε διαδικτυακό περιεχόμενο που σχετίζεται με τον αυτοτραυματισμό. Η έκθεση δεν αποτελεί από μόνη της αιτία αυτοτραυματισμού, αλλά μπορεί να λειτουργήσει ως παράγοντας κινδύνου ή ενίσχυσης, ιδιαίτερα σε παιδιά και εφήβους που ήδη βιώνουν ψυχική δυσφορία.

Τι εννοούμε με τον όρο ‘διαδικτυακό περιεχόμενο αυτοτραυματισμού’;

Ο όρος αναφέρεται σε εικόνες, βίντεο, αναρτήσεις ή προσωπικές αφηγήσεις που περιγράφουν, απεικονίζουν ή συζητούν εμπειρίες ή μεθόδους αυτοτραυματισμού. Το περιεχόμενο αυτό μπορεί να εμφανίζεται σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πλατφόρμες βίντεο, φόρουμ ή ιστολόγια. Σε αρκετές περιπτώσεις δημιουργείται από τους ίδιους τους νέους με σκοπό την αναζήτηση υποστήριξης ή την προσωπική έκφραση. Ωστόσο, η έρευνα δείχνει ότι η επαναλαμβανόμενη ή ανεξέλεγκτη έκθεση σε τέτοιο περιεχόμενο έχει συσχετιστεί με αυξημένη ψυχική δυσφορία, ιδιαίτερα σε παιδιά και εφήβους που ήδη αντιμετωπίζουν ψυχικές δυσκολίες.

Τι ισχύει για τη σχέση έκθεσης και αυτοτραυματισμού;

Μελέτες που έχουν εξετάσει την εμπειρία των παιδιών και των εφήβων στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δείχνουν ότι η συχνή επαφή με περιεχόμενο αυτοτραυματισμού έχει συνδεθεί με αυξημένη αναφορά αυτοτραυματικών σκέψεων και συμπεριφορών. Τονίζεται ότι η έκθεση δεν οδηγεί απαραίτητα σε αυτοτραυματισμό, αλλά φαίνεται να αλληλεπιδρά με υπάρχουσες ψυχολογικές δυσκολίες, όπως η κατάθλιψη, το άγχος και το αίσθημα μοναξιάς.

Ένα σημαντικό εύρημα αφορά την έννοια της κανονικοποίησης. Όταν οι νέοι εκτίθενται επανειλημμένα σε εικόνες και αφηγήσεις που σχετίζονται με τον αυτοτραυματισμό, δημιουργείται μια εξοικείωση και μπορεί να εδραιωθεί η αντίληψη ότι πρόκειται για έναν συνηθισμένο τρόπο διαχείρισης του συναισθηματικού πόνου. Αυτή η κανονικοποίηση μπορεί εν δυνάμει να ενισχύσει την πιθανότητα μίμησης αυτοτραυματικών συμπεριφορών, ιδιαίτερα σε άτομα που είναι συναισθηματικά ευάλωτα και αναζητούν τρόπους να εκφράσουν ή να ρυθμίσουν τη δυσφορία τους.

Ποιος είναι ο ρόλος των αλγορίθμων και της επαναλαμβανόμενης έκθεσης;

Ένα επιπλέον σημαντικό στοιχείο αφορά τον τρόπο λειτουργίας των διαδικτυακών πλατφορμών. Πλέον, οι περισσότερες πλατφόρμες στηρίζονται από ισχυρούς αλγόριθμους, ο ρόλος των οποίων είναι να διατηρούν την προσοχή των χρηστών προτείνοντας περιεχόμενο με βάση προηγούμενες αναζητήσεις και αλληλεπιδράσεις. Έτσι ένα παιδί που έχει δει ή έχει αναζητήσει υλικό σχετικό με αυτοτραυματισμό, μπορεί να εκτεθεί σε παρόμοιο υλικό με μεγαλύτερη συχνότητα, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο επαναλαμβανόμενης έκθεσης.

Η επαναλαμβανόμενη αυτή έκθεση έχει συσχετιστεί με συναισθηματική ένταση, εμμονική ενασχόληση και δυσκολία απομάκρυνσης από αρνητικά μοτίβα σκέψης σε ορισμένους νέους. Αυτό που έχει επισημανθεί από τους ερευνητές είναι ότι ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος όταν το περιεχόμενο δεν συνοδεύεται από μηνύματα πρόληψης ή παραπομπές σε υποστηρικτικές υπηρεσίες.

Ποιοι νέοι επηρεάζονται περισσότερο;

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι δεν επηρεάζονται όλα τα παιδιά και οι έφηβοι με τον ίδιο τρόπο. Οι περισσότεροι νέοι που θα έρθουν σε επαφή με τέτοιο περιεχόμενο δεν θα προβούν σε αυτοτραυματικές συμπεριφορές. Ωστόσο, το διαδικτυακό περιεχόμενο αυτοτραυματισμού ενδέχεται να επιβαρύνει παιδιά και εφήβους με προϋπάρχοντα προβλήματα. Επομένως, αυξημένη ευαλωτότητα παρατηρείται σε άτομα με συμπτώματα κατάθλιψης ή άγχους, ιστορικό αυτοτραυματισμού, κοινωνική απομόνωση ή δυσκολίες στις διαπροσωπικές τους σχέσεις.

Είναι πάντα αρνητικό το διαδικτυακό περιεχόμενο αυτοτραυματισμού;

Παρά τις ανησυχίες, αξίζει να επισημανθεί ότι οι αναφορές στον αυτοτραυματισμό δεν έχουν πάντα αρνητικό πρόσημο. Το διαδίκτυο μπορεί να λειτουργήσει και ως χώρος υποστήριξης. Ορισμένες διαδικτυακές αφηγήσεις επικεντρώνονται στην ανάρρωση, σε υγιείς τρόπους αντιμετώπισης της δυσφορίας, στην αναζήτηση βοήθειας και στην ανταλλαγή εμπειριών με στόχο την υποστήριξη. Έρευνες δείχνουν ότι τέτοιου είδους περιεχόμενο έχει συνδεθεί με μειωμένο αίσθημα μοναξιάς και αυξημένες πιθανότητες αναζήτησης βοήθειας και επαγγελματικής υποστήριξης. Η διάκριση μεταξύ επιβαρυντικού και υποστηρικτικού περιεχομένου αποτελεί βασική πρόκληση για γονείς, εκπαιδευτικούς και επαγγελματίες ψυχικής υγείας.

Πώς βοηθά η Πρωτοβουλία CAMHI στην πρόληψη και την προστασία;

Τα ερευνητικά δεδομένα υπογραμμίζουν ότι η αποτελεσματική πρόληψη δεν θα πρέπει να βασίζεται στην πλήρη απαγόρευση της χρήσης του διαδικτύου, αλλά στην ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας ώστε τα παιδιά και οι έφηβοι να μπορούν να κάνουν χρήση του διαδικτύου με ασφάλεια και κριτική ικανότητα. Η εκπαίδευση των νέων ώστε να αναγνωρίζουν επιβλαβές περιεχόμενο, να περιορίζουν την έκθεσή τους και να ζητούν βοήθεια όταν κάτι τους δυσκολεύει, αποτελεί κρίσιμο στοιχείο στην πρόληψη.

Εξίσου απαραίτητη είναι η ανοιχτή επικοινωνία με ενήλικες εμπιστοσύνης με τους οποίους οι νέοι μπορούν να μιλήσουν χωρίς φόβο για όσα βλέπουν και βιώνουν στο διαδίκτυο. Επιπλέον, πολύ σημαντική είναι η έγκαιρη παρέμβαση από επαγγελματίες ψυχικής υγείας όταν παρατηρούνται σημάδια ψυχικής δυσφορίας ή αλλαγές στη διαδικτυακή συμπεριφορά.

Συνολικά, η έκθεση σε διαδικτυακό περιεχόμενο αυτοτραυματισμού έχει συσχετιστεί με αυξημένη ψυχική δυσφορία και αυτοτραυματικές σκέψεις σε ορισμένα παιδιά και εφήβους, ιδιαίτερα όταν βρίσκονται σε κατάσταση ευαλωτότητας. Τονίζεται ότι το διαδίκτυο δεν αποτελεί από μόνο του αιτία αυτοτραυματισμού, αλλά έναν παράγοντα που αλληλεπιδρά με πολλούς άλλους. Ως εκ τούτου, στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, η προαγωγή της ψυχικής υγείας των παιδιών και των εφήβων θα πρέπει να υποστηρίζεται μέσω ενίσχυσης της ψηφιακής παιδείας και δημιουργίας υποστηρικτικών πλαισίων επικοινωνίας.

Η Πρωτοβουλία για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων έχει καταρτίσει επιστημονικά τεκμηριωμένους συνοπτικούς οδηγούς για κάθε δυσκολία ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων, συμπεριλαμβανομένου του αυτοτραυματισμού, σχεδιασμένους ειδικά για εφήβους, γονείς ή εκπαιδευτικούς. Επιπρόσθετες πληροφορίες για διαταραχές που σχετίζονται με τον αυτοτραυματισμό υπάρχουν σε Οδηγούς Διαταραχών που έχουν σχεδιαστεί από την Πρωτοβουλία CAMHI ειδικά για επαγγελματίες υγείας (παιδιάτρους, οικογενειακούς ιατρούς κ.ά.). Πέρα από τους Οδηγούς, η Πρωτοβουλία CAMHI προσφέρει δωρεάν επιμορφωτικά προγράμματα, σχεδιασμένα για την υποστήριξη επαγγελματιών και ατόμων που εργάζονται με παιδιά και εφήβους στην Ελλάδα. Πρόκειται για ολοκληρωμένα προγράμματα με ευέλικτες επιλογές μάθησης, συμπεριλαμβανομένων ασύγχρονων ενοτήτων, καθώς και "σύγχρονων", δια ζώσης και διαδικτυακών συνεδριών. Σχεδιασμένα το καθένα για μια διαφορετική ομάδα κοινού και επαγγελματιών -συμπεριλαμβανομένων εκπαιδευτικών, ψυχολόγων, παιδοψυχιάτρων, κοινωνικών λειτουργών, γονέων και φροντιστών, παιδιάτρων, δικαστικών λειτουργών, εισαγγελέων και προσωπικού σε ιδρύματα παιδικής φροντίδας- τα προγράμματά μας παρέχουν στοχευμένες γνώσεις και πρακτικά εργαλεία για την ενίσχυση των ικανοτήτων τους στην αποτελεσματική υποστήριξη των παιδιών και των εφήβων.

*Η Διονυσία Κωσταγιάννη είναι Ψυχολόγος. Στην Πρωτοβουλία για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων εργάστηκε ως ασκούμενη μέσω του Προγράμματος Πρακτικής Άσκησης του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ).

Το πρόγραμμα της Πρωτοβουλίας για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων καταρτίζεται και υλοποιείται από ένα πανελλαδικό Δίκτυο φορέων και επαγγελματιών ψυχικής υγείας του δημοσίου τομέα, σε συνεργασία με το Child Mind Institute (Νέα Υόρκη) και με τη στήριξη του Υπουργείου Υγείας.

Η Πρωτοβουλία για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων υποστηρίζεται αποκλειστικά από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) στο πλαίσιο της Διεθνούς Πρωτοβουλίας για την Υγεία (ΔΠΥ) του ΙΣΝ.