Μια εφηβική ομάδα συζητά για τις αρχές της φιλικής προς τα παιδιά δικαιοσύνης

Στη Θεσσαλονίκη, μια ολιγομελής ομάδα εφήβων πραγματοποιεί τακτικές συναντήσεις. Μέσα από παιχνίδι, ρόλους, ηχογραφήσεις και συζήτηση σε ολομέλεια και σε μικρές ομάδες, οι απόψεις τους και οι στάσεις τους μετατρέπονται σε γνώση η οποία μπορεί να διαμορφώσει τον τρόπο που εκπαιδεύονται οι αυριανοί δικαστικοί λειτουργοί της χώρας. Η ομάδα έχει το όνομα που τα ίδια τα μέλη της επέλεξαν: Fighter's Voice.

Από τον Σάββα Μεταξά*

Τα τελευταία δύο χρόνια, μια ξεχωριστή ομάδα λειτουργεί στη Θεσσαλονίκη. Τα μέλη της είναι έφηβοι που έχουν έρθει σε επαφή με δικαστικές υπηρεσίες ή υπηρεσίες ψυχικής υγείας, κατόπιν σχετικών δικαστικών παραπομπών. Η ομάδα συστάθηκε στο πλαίσιο της της συνεργασίας του Προγράμματος Νεανικής Συμμετοχής (YES) και του Κοινοτικού Κέντρου Ψυχικής Υγείας Παιδιού και Εφήβου του Γ.Ν.Θ. «Γ. Παπανικολάου», με επικεφαλής την παιδοψυχίατρο Ευαγγελινή (Λίλιαν) Αθανασοπούλου, μέλος της επιστημονικής συντονιστικής επιτροπής της Πρωτοβουλίας για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων (CAMHI). Η Πρωτοβουλία CAMHI συνεργάζεται με το Child Mind Institute (Νέα Υόρκη) για την υλοποίηση του Προγράμματος YES σε πέντε πόλεις, όπου λειτουργούν και τα Κέντρα Αναφοράς της.

Στόχος της συνεργασίας αυτής είναι η συστηματική ακρόαση και καταγραφή των απόψεων των εφήβων γύρω από θέματα φιλικής προς τα παιδιά δικαιοσύνης. Αφορμή για τη δημιουργία της στάθηκε το επιμορφωτικό πρόγραμμα για σπουδαστές της Εθνικής Σχολής Δικαστικών Λειτουργών (ΕΣΔΙ) που υλοποιείται από την Πρωτοβουλία για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων (CAMHI), καθώς και η ανάγκη να ενημερώνονται οι επιμορφούμενοι σπουδαστές για τις στάσεις και αντιλήψεις παιδιών που έχουν βιώσει το σύστημα από πρώτο χέρι, μια ανάγκη που εκφράζεται συχνά από τους ίδιους τους επαγγελματίες.

Τι είναι η φιλική προς τα παιδιά δικαιοσύνη

Ως φιλική προς τα παιδιά δικαιοσύνη ορίζεται «ένα σύστημα δικαιοσύνης που εγγυάται τον σεβασμό και την αποτελεσματική εφαρμογή όλων των δικαιωμάτων των παιδιών στον υψηλότερο δυνατό βαθμό, λαμβάνοντας υπόψη το επίπεδο ωριμότητάς τους και τις ανάγκες τους, και διασφαλίζοντας τη συμμετοχή τους, την κατανόηση των διαδικασιών, τον σεβασμό της ιδιωτικότητάς τους και την αποφυγή δευτερογενούς θυματοποίησης» (Committee of Ministers of the Council of Europe, 2010).

Στην Ελλάδα υπάρχει θεσμοθετημένο πλαίσιο που αναγνωρίζει και προωθεί την εφαρμογή της, με διάσπαρτες νομοθετικές προβλέψεις, χωρίς ωστόσο ένα ενιαίο νομοθέτημα αποκλειστικά αφιερωμένο σε αυτήν. Στην πράξη, ο θεσμός αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις λόγω έλλειψης κατάρτισης προσωπικού, προβλημάτων υποδομής και ανεπαρκών δομών για παιδιά. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο έρχεται να συμβάλει με έναν ιδιαίτερο τρόπο η ομάδα Fighter's Voice.

Μια ματιά μέσα στην ομάδα

Η ομάδα παραμένει ολιγομελής. Συντονίζεται από δύο επαγγελματίες του Προγράμματος YES, τον υπογράφοντα αυτό το άρθρο κοινωνιολόγο, Σάββα Μεταξά, και την ψυχολόγο, Βασιλική Βατάλη, ενώ σταθερά συμμετέχει η κοινωνική λειτουργός Νίκη Ρέντζιου από το ΚΟ.ΚΕ.Ψ.Υ.Π.Ε. Στις συναντήσεις συμμετέχουν, μέσα από τον ρόλο τους, ο Γιώργος Μόσχος, διευθυντής του Προγράμματος YES, και η Λίλιαν Αθανασοπούλου. Οι συναντήσεις πραγματοποιούνται από τον Φεβρουάριο έως τον Μάιο, περίπου δύο φορές τον μήνα.

Όπως όλες οι ομάδες του Προγράμματος YES, έτσι κι αυτή δεν έχει θεραπευτικό χαρακτήρα. Η λειτουργία της βασίζεται στη γνώση που προκύπτει από τις απόψεις των παιδιών, και όχι στην ανάδειξη του ατομικού βιώματος κάθε μέλους. Οι συζητήσεις ξεκινούν με ερωτήματα του είδους «Τι χρειάζονται οι έφηβοι…», «Πώς πιστεύετε ότι αντιμετωπίζεται ένας έφηβος από ένα δικαστήριο;» ή «Τι θα έκανε ένα παιδί στην εφηβεία αν…». Οι τοποθετήσεις παραμένουν γενικές αλλά συγκεκριμένες, και αυτό που εντυπωσιάζει είναι η ικανότητα των παιδιών να κινούνται με φυσικότητα από το ατομικό στο συλλογικό.

Χωρίς να έχει υποστηρικτικό χαρακτήρα, η συμμετοχή σε μια ομάδα ενέχει από μόνη της τέτοια στοιχεία. Τα μέλη επανατοποθετούνται μέσα σε ένα πλέγμα σχέσεων και αλληλεπιδράσεων που έχουν θεραπευτική διάσταση, ενώ οι ομαδικές συναισθηματικές διεργασίες ενεργοποιούν αντίστοιχες ατομικές ψυχικές διεργασίες. Το σημαντικότερο για τα παιδιά φαίνεται να είναι η αναγνώριση ότι δεν είναι μόνα, ότι υπάρχουν άλλοι με κοινές ιστορίες, κοινούς προβληματισμούς, κοινές ανησυχίες. Και ότι μέσα από αυτή την αλληλεπίδραση μπορούν να λειτουργήσουν υποστηρικτικά το ένα για το άλλο, στοιχεία που, όταν συνυπάρχουν, ενεργοποιούν θεραπευτικές δυνάμεις μέσα στην ομαδική διαδικασία.

Οι συναντήσεις διαρκούν τρεις ώρες, με σημαντικό μέρος αφιερωμένο στο παιχνίδι, απαραίτητο εργαλείο σε μια εφηβική ομάδα. Το παιχνίδι μειώνει την άμυνα και το άγχος, ενισχύει τη συνοχή και βοηθά τους εφήβους να νιώσουν αποδοχή. Αρκετές φορές η γνώμη των παιδιών δεν ήρθε μέσα από συζήτηση σε κύκλο, αλλά μέσα από μια παιγνιώδη δραστηριότητα. Την περασμένη χρονιά, μέσα από ένα εργαστήρι παραγωγής hip-hop τραγουδιού, τα παιδιά έγραψαν: «όλο πέφτω στην παγίδα, έχω ανάγκη τη φροντίδα», «δεν μετράει η γνώμη μας και για αυτό μένουμε μόνοι μας», «αν θες να 'σαι δικαστής, πρέπει να είσαι πάντα μαθητής».

Η ομάδα έχει χρησιμοποιήσει και σενάρια με ρόλους, όπου τα μέλη οδηγούν μια φανταστική ιστορία προς θετικό ή αρνητικό αποτέλεσμα για τον έφηβο πρωταγωνιστή, εξερευνώντας μαζί τι θα μπορούσε να πάει διαφορετικά και πώς. Χρησιμοποιήθηκε επίσης η τεχνική του world café** για να φανταστούν οι έφηβοι μια διαφορετική συνάντηση με δικαστικό λειτουργό, αστυνομικό ή ειδικό ψυχικής υγείας, με αποτέλεσμα έναν σημαντικό αριθμό προτάσεων αλλά και εύστοχων επικρίσεων για τον τρόπο που λειτουργεί σήμερα το σύστημα. Φέτος, τα μέλη της ομάδας ανέλαβαν τον ρόλο των ρεπόρτερ και πήραν συνεντεύξεις μεταξύ τους με αφορμή ένα υποθετικό σενάριο εφηβικής σύγκρουσης, δημιουργώντας ένα ηχητικό podcast που σύντομα θα είναι διαθέσιμο.

Eπόμενα βήματα

Πριν λίγες μέρες, η ομάδα πραγματοποίησε μία ξεχωριστή τελική συνάντηση στην οποία συμμετείχαν, πέρα από τα σταθερά μέλη της, ένας μικρός αριθμός καλεσμένων παιδιών και μία ομάδα επαγγελματιών από τις υπηρεσίες απονομής δικαιοσύνης για παιδιά (οικογενειακή δικαστής, επιμελητής ανηλίκων, παιδοψυχίατρος, κοινωνικός λειτουργός, αστυνομικός διεύθυνσης ανηλίκων). Η συνάντηση περιλάμβανε παιχνίδια γνωριμίας αλλά και ανταλλαγή απόψεων για θέματα που σχετίζονται με την φιλική προς τα παιδιά δικαιοσύνη. Τα παιδιά είχαν προετοιμάσει ανώνυμες ερωτήσεις που απηύθυναν στους επαγγελματίες αλλά ταυτόχρονα είχαν την ευκαιρία να απαντήσουν σε ερωτήματα των επαγγελματιών και να πούνε τα ίδια πως φαντάζονται αυτές τις υπηρεσίες που υποδέχονται ανήλικα άτομα και τι περιμένουν από τον κάθε ρόλο ξεχωριστά.

Ένας από τους βασικούς στόχους μετά την ολοκλήρωση των συναντήσεων της ομάδας είναι η καταγραφή και αξιοποίηση όλων των σημαντικών θεμάτων που έχουν φέρει τα παιδιά τα τελευταία δύο χρόνια με σκοπό τη δημιουργία ενός εγχειριδίου για επαγγελματίες που έρχονται σε επαφή με εφήβους στο πλαίσιο της δικαιοσύνης. Παράλληλα, στοιχεία από τις συναντήσεις της ομάδας αξιοποιούνται ήδη στα επιμορφωτικά σεμινάρια της ΕΣΔΙ από την Πρωτοβουλία CAMHI, με ιδιαίτερα θερμή ανταπόκριση από τους σπουδαστές.

Ακούγοντας τους εφήβους

Η εφηβεία είναι από μόνη της μια περίοδος έντονων αλλαγών, συγκρούσεων αλλά και ονείρων. Και όλοι μας, μικροί και μεγάλοι, διανύουμε ταυτόχρονα μια εποχή ταχύτατων κοινωνικών και πολιτισμικών αλλαγών, όπου τίποτα δεν φαίνεται σταθερό και η ψηφιακή διέγερση είναι διαρκής. Αυτό υπενθυμίζει στους ενήλικες που δουλεύουν με εφήβους ότι αυτά που πιστεύαμε για την εφηβεία παλαιότερα ίσως σήμερα να μην ισχύουν με τον ίδιο τρόπο. Για αυτό έχει τόσο μεγάλη αξία να ακούμε συστηματικά και ενεργητικά τι έχουν να μας πουν οι έφηβοι, εδώ και τώρα.

Τι είναι το Πρόγραμμα YES

Το Πρόγραμμα Νεανικής Συμμετοχής (Youth Engagement Scheme – YES) αποτελεί έναν από τους πέντε βασικούς πυλώνες της Πρωτοβουλίας για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων (CAMHI). Υλοποιείται σε συνεργασία με το Child Mind Institute (Νέα Υόρκη) και υποστηρίζεται αποκλειστικά από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) στο πλαίσιο της Διεθνούς Πρωτοβουλίας για την Υγεία (ΔΠΥ) του ΙΣΝ. Σχεδιάστηκε από τον Γιώργο Μόσχο, διευθυντή του Προγράμματος YES και νομικό, πρώην Βοηθό Συνήγορο του Πολίτη/Συνήγορο του Παιδιού, και υλοποιείται από το 2022 μέσα από Εφηβικές Συμβουλευτικές Ομάδες σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Ιωάννινα, Ηράκλειο και Αλεξανδρούπολη. Στόχος του προγράμματος είναι να ακούγονται συστηματικά οι απόψεις των εφήβων για θέματα ψυχικής υγείας που τους αφορούν, και αυτές οι απόψεις να ενσωματώνονται στα επιμορφωτικά προγράμματα της Πρωτοβουλίας CAMHI που απευθύνονται σε ενήλικες επαγγελματίες, καθώς και στα υπόλοιπα παραδοτέα του Προγράμματος. Παράλληλα το Πρόγραμμα υποστηρίζει εκπαιδευτικούς στην υλοποίηση παρόμοιων δράσεων διαλόγου στα σχολεία τους, και με αυτόν τον τρόπο συνδέεται άμεσα με τις υπάρχουσες ανάγκες στο εκπαιδευτικό σύστημα και διατυπώνει προτάσεις που το αφορούν.

*Ο Σάββας Μεταξάς είναι Συντονιστής εφηβικών ομάδων και εκπαιδευτικών δράσεων, μέλος του Προγράμματος Νεανικής Συμμετοχής YES της Πρωτοβουλίας για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων

**To world café είναι μια συμμετοχική μεθοδολογία διαλόγου που χρησιμοποιείται για να διευκολύνει ουσιαστικές συζητήσεις σε ομάδες. Σχεδιάστηκε από τους Juanita Brown και David Isaacs τη δεκαετία του 1990. Η βασική ιδέα είναι ότι οι άνθρωποι συζητούν σε μικρά τραπέζια, ανταλλάσσουν ιδέες και στη συνέχεια «μετακινούνται» σε άλλα τραπέζια, μεταφέροντας τη γνώση και τις ιδέες που προέκυψαν.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

-Bion, W. R. (1961). Experiences in groups and other papers. Tavistock Publications.

-Committee of Ministers of the Council of Europe. (2010). Guidelines of the Committee of Ministers of the Council of Europe on child-friendly justice. Council of Europe.

-Courakis, N. (2018). Juvenile justice in Greece: Problems in implementation and infrastructure deficiencies. University of Panteion Journal of Criminology & Criminal Justice Studies.

-European Union Agency for Fundamental Rights (FRA). (2015). Φιλική προς τα παιδιά δικαιοσύνη – Απόψεις και εμπειρίες επαγγελματιών: Περίληψη. Luxembourg: Publications Office of the European Union.

-Foulkes, S. H. (1964). Therapeutic group analysis. George Allen & Unwin.

-Kerig, P. K., Ford, J. D., Alexander, A. R., & Modrowski, C. A. (2024). Interventions for trauma-affected youth in the juvenile justice system: An overview of diagnostic, ethical, and clinical challenges and evidence-based treatments. Psychological Injury and Law, 17(3), 199–220. https://doi.org/10.1007/s12207-024-09497-5

-Yalom, I. D., & Leszcz, M. (2021). Θεωρία και πράξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας (Ε. Ανδριτσάνου & Δ. Κακατσάκη, μτφ.). Αθήνα: Άγρα.